journal

ათეროსკლეროზის გენეტიკური ფაქტორები

მ. ხელაია
თერაპიის ეროვნული ცენტრი

პრობლემის აქტუალობა: გულ-სისხლძარღვთა სისტემის დაავადებები, რომელთა შორის ყველაზე გავრცელებულია გულის კორონარული დაავადება, მედიცინაში მიღწეული პროგრესის მიუხედავად, განვითარებულ ქვეყნებში დღესდღეობით რჩება სიკვდილიანობის ძირითად მიზეზად საშუალო და ხანდაზმული ასაკის პოპულაციაში. მსოფლიოს ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, ყოველწლიურად სიკვდილის შემთხვევათა 1/3 გამოწვეულია გულ-სისხლძარღვთა სისტემის დაავადებებით (17 მლნ ადამიანი იღუპება წელიწადში) [1].

ხშირ შემთხვევაში, გულის კორონარულ დაავადებას საფუძვლად უდევს კორონარული არტერიების ათეროსკლეროზი, რომელიც შეიძლება განვითარდეს ნებისმიერ ასაკში, ახალშობილებშიც კი და აზიანებს საშუალო და მსხვილი კალიბრის არტერიების ინტიმას.

ათეროსკლეროზი წარმოადგენს მულტიფაქტორულ დაავადებას, რომლის განვითარებაშიც მონაწილეობს როგორც გარემო, ასევე გენეტიკური ფაქტორები. დღესდღეობით ეჭვს აღარ იწვევს ის ფაქტი, რომ ათეროსკლეროზული პროცესი იწყება ბავშვობასა და ახალგაზრდობაში და იგი პათოგენეზურად დაკავშირებულია ლიპიდური ცვლის დარღვევასთან. Aაქედან გამომდინარე, საინტერესოა შესწავლილ იქნას ათეროსკლეროზის რისკ-ფაქტორები ამ ასაკის პოპულაციაში [2].

ფართომასშტაბიანი მულტიცენტრული გამოკვლევებით დადგენილია ათეროსკლეროზისა და გულის იშემიური დაავადების განვითარების მჭიდრო კორელაცია სისხლში ქოლესტერინის, ტრიგლიცერიდებისა და ლიპოპროტეინების შემცველობასთან. სისხლში დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების ჭარბი კონცენტრაცია, ხოლო მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების დეფიციტი ხელს უწყობს ათეროსკლეროზის პროგრესირებას და მისი გართულებების განვითარებას.

ჰიპერლიპიდემია შეიძლება იყოს გენეტიკურად დეტერმინირებული, ან სპორადული. ამ შემთხვევაში გულის იშემიური დაავადება ვითარდება ახალგაზრდა ასაკში, ბავშვებისა და ახალშობილების ჩათვლით. სისხლში მათ აღენიშნებათ ქოლესტერინის ძალიან მაღალი დონე (1000მგ/დლ-მდე).

რეკომენდირებულია, 20 წლის ასაკს გადაცილებულ ყველა ადამიანს განესაზღვროს სისხლში ქოლესტერინისა და დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების დონე, განსაკუთრებით იმ პირებს, რომელთა მშობლებს, ან ახლო ნათესავებს ახალგაზრდა ასაკში განუვითარდათ გულის იშემიური დაავადება. Hჰიპერქოლესტერინემიის დროს სისხლში ქოლესტერინის კონცენტრაციის 1%-ით დაკლება, დაახლოებით 2%-ით ამცირებს გულის იშემიური დაავადებით გამოწვეული სიკვდილის რისკს.

ცნობილია, რომ ლიპიდური ცვლა წარმოადგენს ორგანიზმის ცხოველმყოფელობის ერთ-ერთ მთავარ პროცესს. ლიპიდებს ენიჭება უნივერსალური როლი ჰომეოსტაზში, კერძოდ მეტაბოლიზმის ცვლილებაში ორგანიზმის სხვადასხვა მდგომარეობის დროს. ლიპიდური ცვლა მნიშვნელოვნად მოქმედებს მემბრანული ენზიმების აქტივობაზე, გავლენას ახდენს იმუნოლოგიური რეაქტიულობის დონეზე და უკავშირდება გენეტიკური ინფორმაციის რეალიზებას [2].

სისხლში არსებული საერთო ქოლესტერინის 60-70% ტრანსპორტირდება დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების (დსლ) მიერ. კლინიკური კვლევებით დადასტურდა, რომ დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების ქოლესტერინის (დსლქ, LDL-CHOL) დონის დაქვეითება სისხლში მნიშვნელოვნად ამცირებს გულ-სისხლძარღვთა სისტემის დაავადებათა განვითარების რისკს [3].

თანამედროვე კლინიკური რეკომენდაციების მიხედვით [4-5], გულის იშემიური დაავადების მაღალი რისკის მქონე ავადმყოფების დსლქ-ის სამიზნე დონე უნდა იყოს 2,6 mmol/l (Heart protection study-HPS) [6]. გამოკვლევის შედეგების საფუძველზე (PROVE IT-Pravastatin or atorvastatin evaluation and infection trial) [7], ამერიკის ნაციონალურმა საგანმანათლებლო პროგრამამ ქოლესტერინის შესახებ, ამერიკის კარდიოლოგთა კოლეგიასთან ერთად შემოგვთავაზეს უფრო დაბალი სამიზნე დონე დსლქ-ისა (1,8 მმოლ/ლ-ზე ნაკლები).A

უკანასკნელი 20 წლის მანძილზე არსებითი ძვრები აღინიშნება ე.წ. ლიპიდოგენების (დაჩქარებული ათეროსკლეროზის ფორმა) შესწავლასა და მკურნალობაში. მნიშვნელოვან მოვლენას წარმოადგენს ათეროსკლეროზის ეპიდემიის პირველადი პროფილაქტიკა, დაავადების გამომწვევი უმთავრესი ფაქტორების კორექციით და ასევე, მთელი რიგი ჰიპოლიპიდემიური პრეპარატების შექმნით (მიოკარდიუმის ინფარქტის მეორადი პროფილაქტიკა) [8].

პრაქტიკული გამოცდილების მიხედვით, ათეროსკლეროზი ხშირად ვითარდება ყოველგვარი სიმპტომების გარეშე, დაავადების დაწყებიდან მის მანიფესტაციამდე პერიოდი დამოკიდებულია ინდივიდუალურ თავისებურებებსა და გარემო ფაქტორების ზემოქმედებაზე. ამიტომაც, ძირითადი ტენდენცია ათეროსკლეროზის პროფილაქტიკაში შესაძლოა იყოს სწორედ დაავადებისადმი მიდრეკილების გამოვლენა და სამედიცინო პროფილაქტიკური ზომების მიღება [2].

კვლევის მიზანია შევისწავლოთ ახალშობილების ლიპიდური სპექტრი, მათ შორის დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების ქოლესტერინის დონე და სისხლის ჯგუფი, ურთიერთკორელაციის დადგენის მიზნით, ხოლო დისლიპოპროტეინემიის გამოვლენის შემთხვევაში მათი მშობლებისა და ახლო ნათესავების ლიპიდური პროფილის განსაზღვრა, ანამნეზის შეკრება ათეროსკლეროზისადმი გენეტიკური მიდრეკილების გამოვლენის მიზნით.

უნდა აღინიშნოს, რომ რამოდენიმე ათეული წლის წინათ ჩატარებულ იქნა მსგავსი კვლევა, მხოლოდ იმ დროისთვის ვერ მოხერხდა დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების ქოლესტერინის განსაზღვრა.

მასალა და მეთოდები: კვლევა წარმოადგენს გეგმიური ოჯახურ-გენეტიკური და კლინიკო-ლაბორატორიული გამოკვლევების შედეგებს დაახლოებით 450 ახალშობილსა და მათ მშობლებზე. თითოეულ ახალშობილზე შედგენილია გენეალოგიური რუქა, რომელშიც შეტანილ იქნა ახალშობილთა: სქესი, ლიპიდური სპექტრი, სისხლის ჯგუფი და RH, მშობელთა: წლოვანება, მემკვიდრეობითობა, ავადობა და ლიპიდური სპექტრი და ახლო ნათესავთა-ბებია, ბაბუა - ასაკი, მემკვიდრეობითობა, ავადობა.

მშობელთა და ახლო ნათესავთა ანამნეზის შეკრებისას განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა ისეთ დაავადებებს, რომელთაც შეუძლიათ ზემოქმედება მოახდინონ ახალშობილთა ლიპიდურ ცვლაზე: მიოკარდიუმის ინფარქტი ახალგაზრდობაში, ჰიპერტონული დაავადება, ათეროსკლეროზი, ჭარბი წონა და ა.შ.

გამოკვლევისთვის ხდება სისხლის აღება ახალშობილთა ჭიპლარის ვენიდან, მყისიერად, გადაკვეთისთანავე და ჩვენთვის საინტერესო შემთხვევაში, სისხლის აღება მათი მშობლების იდაყვის ვენიდან. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, მოსაკვლევ პირებში ხდება საერთო ქოლესტერინის, დაბალი და მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების ქოლესტერინის, ტრიგლიცერიდების, სისხლის ჯგუფისა და რეზუსის განსაზღვრა.

სისხლის ლიპიდური პროფილის გაზომვა ხდება ჰომოგენური ფერმენტული კოლორიმეტრული მეთოდით (LDL-Cplus). 1)საერთო ქოლესტერინი-T-CHOL (მეთოდი: CHOD-PAP, ტესტი: Enzimatic colorimetric test, ფირმა: ROCHE), 2) მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების ქოლესტერინი: HDL-CHOL (მეთოდი: HDL-CHOL-plus, ტესტი: Enzimatic colorimetric test, ფირმა: ROCHE). 3) დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების ქოლესტერინი: LDL-CHOL (მეთოდი: LDL-CHOL-plus, ტესტი: Enzimatic colorimetric test, ფირმა: ROCHE), 4) ტრიგლიცერიდები: TG (მეთოდი: GPO-PAP, ტესტი: Enzimatic colorimetric test, ფირმა: ROCHE). სისხლის ჯგუფები განისაზღვრა სტანდარტული ჰემაგლუტინაციის მეთოდით.

შედეგები: დღეისათვის გამოკვლეულია დაახლოებით 450 ახალშობილი, ასევე იმ ახალშობილთა მშობლები, რომელთაც გამოუვლინდათ დისლიპოპროტეინემია. ახალშობილთა ჭიპლარის სისხლში 12% (54 შემთხვევა) გამოვლინდა დისლიპოპროტეინემია (დლპ), ახალშობილთა დლპ-ს ხასიათი 51% (229,5 შემთხვევა) დაემთხვა დედისას, 35% (157,5 შემთხვევა) - მამისას, 16,7% (150 შემთხვევა) ორივე მშობლის ჰიპერლიპოპროტეინემიის ტიპი ემთხვევა ახალშობილისას.

ცხრილი #1

1	ლაშაური-ბღარაშვილი	110,3mg/dl	12,3mg/dl	83,7mg/dl	62,9mg/dl	AB+
	დედა -29წ	218,3mg/dl	55,0mg/dl	160,3mg/dl	192,2mg/dl
	ბებია-58წ	გ.ი.დ. არტერიული ჰიპერტენზია
	ბაბუა-56წ	გარდაიცვალა (ჰემორაგიული ინსულტი)	ინფარქტი
	მამა-30წ	192,4mg/dl	45,5mg/dl	140,6mg/dl	173,6mg/dl
	ბებია-64წ	გ.ი.დ. არტ. .ჰიპ
	ბაბუა-68წ	გ.ი.დ. არტ. .ჰიპ	სტენოკარდია
2	დაუდიშვილი	107,1mg/dl	28,4mg/dl	73,2mg/dl	37,6mg/dl	0+
	დედა -25წ	117,4mg/dl	24,8mg/dl	90,3mg/dl	23,6mg/dl
	ბებია-45წ	ჯანმრთელი
	ბაბუა-48წ	ჯანმრთელი
	მამა-25წ	223,6mg/dl	49,3mg/dl	167,5mg/dl	180,3mg/dl
	ბებია-49წ	შაქრიანი დიაბეტი
	ბაბუა-52წ	გ.ი.დ. არტერიული ჰიპერტენზია
3	შინკაროვა	110,9mg/dl	23,8mg/dl	75,4mg/dl	29,6mg/dl	0+
	დედა -27წ	123,8mg/dl	31,0mg/dl	94,6mg/dl	27,0mg/dl
	ბებია-50წ	Uუეცრი სიკვდილი
	ბაბუა-55წ	გ.ი.დ. არტ. .ჰიპ
	მ ა მ ა-32წ	203,6mg/dl	58,4mg/dl	170,3mg/dl	36,0mg/dl
	ბებია-63წ	გ.ი.დ. არტ. .ჰიპ
	ბაბუა-64წ	სტაბილური სტენოკარდია

რაც შეეხებათ ბებია-ბაბუებს, 54 ახალშობილის 192 ბებია-ბაბუის ანამნეზის შეკრებამ აჩვენა, რომ 67% (128 შემთხვევა) აღენიშნებოდა დაავადებები, რომელთა საფუძველსაც წარმოადგენდა დისლიპოპროტეინემია. მაგალითები მოყვანილია ზემოხსენებულის საილუსტრაციოდ ცხრილში #1.

დასკვნა: კვლევაზე დაყრდნობით, შესაძლებელი გახდება ფართომასშტაბიანი პრევენციული ღონისძიებების დაგეგმვა და განხორციელება, რაც გულისხმობს დისლიპოპროტეინემიის გამოვლენას ადრეულ ასაკშივე და ათეროსკლეროზის ნაადრევ პროფილაქტიკას ლიპიდური ცვლის ნორმალიზაციის მეშვეობით.

ლიტერატურა:

1. Grundy S.M., Cleeman B., Merz C.N. Implications of Recent Clinical Trials for the National Cholesterol Education Program Adult Treatment, Panel 3 Guidelines. Circulation 2004; 110: 227-239.

2. Kipshidze N. Genetic Factors of Atherosclerosis, /GEORGIAN MEDICAL NEWS/, No 12 (105) December, 2003. 8 p.

3. Sheperd J., Cobbe S.M., Ford 1., et al. Prevention of coronary heart disease with pravastatin in men with hypercholesterolemia: West of Coronary Prevention Study Group. N Engl J Med 1995; 333: 1301-1307.

4. Expert Panel on Detection, Evaluation, and Treatment of high Blood Cholesterol in Adults. Executive summary of the Third Report of the National Cholesterol Education Program (NCEP). Expert Panel on Detection, Evaluation, and Treatment of high Blood Cholesterol in Adults (Adult Treatment Panel 3) JAMA 2001; 285: 2486-2497.

5. De Backer G., Ambrosioni E., Borch-Johnsen, K., et al. European guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice: Third Joint Task Force of European and Other Societies on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical practice. Eur Heart J 2003; 24: 1601-1610.

6. Heart Protection Study Collaborative Group. MRC/BHF Heart Protection Study of cholesterol lowing with simvastatin in 20, 536 high risk individuals: a randomized placebo-controlled trial. Lancet 2002; 360: 7-22.

7. Grundy S.M., Cleeman B., Merz C.N.B. Implications of Recent Clinical Trials for the National Cholesterol Education Program Adult Treatment, Panel 3 Guidelines. Circulation 2004; 110: 227-239. [Erratum, Circulation 2004; 110; 763.]

8. Клеточная Терапия Семейной Гиперхолестеринемии и Гиперлипопротеинемии 4 типа. 26 апр. 2000. 05:19:43 GMT. Стр.1.

თავფურცელი